Олий Мажлис Сенати 7-август куни бўлиб ўтган мажлисда “Бозор назорати тўғрисида”ги қонунни маъқуллади.
Ҳужжат ноозиқ-овқат маҳсулотлари бозорга чиқарилгандан кейин уларнинг хавфсизлигини назорат қилишнинг ягона қоидаларини жорий этади, ишлаб чиқарувчилар, импорт қилувчилар ва сотувчиларнинг жавобгарлигини, шунингдек, хавфли маҳсулотларни муомаладан чиқариш ва қайтариб олиш тартибини белгилайди.
Сенатор Эркин Гадоев таъкидлаганидек, амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш тизими барча ноозиқ-овқат маҳсулотларини тўлиқ қамраб олиш ва уларнинг хавфсизлигини баҳолаш имконини бермас эди.
Бугунги кунда назорат обекти маҳсулотнинг ўзи эмас, балки тадбиркор ҳисобланади. Текширувчи органлар рафдаги товарни тадқиқ қилиш ўрнига, бизнес вакилининг ҳузурига текширув билан бормоқда.
Қонуннинг асосий янгилиги — халқаро Market Сурвеилланке (Бозор назорати) тамойилининг жорий этилиши. Бу пре-маркет (бозорга чиққунга қадар текшириш) моделидан пост-маркет (аллақачон сотувда бўлган маҳсулотларни мониторинг қилиш) моделига ўтишни англатади.
Маърузачи бозор назоратининг жорий этилиши бизнес устидан қўшимча назорат пайдо бўлишини англатмаслигини алоҳида таъкидлади. Қонун, аксинча, такрорий текширувлар ва тадбиркорлар фаолиятига асоссиз аралашувларнинг олдини олиш учун давлат органларининг ваколатларини чегаралаши ҳамда уларнинг ҳар бири қайси маҳсулот гуруҳлари учун жавоб беришини мустаҳкамлаб қўйиши керак.
Қонунчилик палатасидаги апрел ойида бўлиб ўтган муҳокамаларда таъкидланганидек, янги тизимда назорат тадбиркор устидан эмас, балки маҳсулот устидан ўрнатилади. Давлат органлари эътибор марказида фақатгина ноозиқ-овқат маҳсулотлари бўлади. Қонуннинг амал қилиши қуйидагиларга татбиқ этилмайди:
- ишлар ва хизматларга;
- озиқ-овқат маҳсулотлари, озуқалар ва озуқа қўшимчаларига;
- тирик ҳайвонлар ва ўсимликлар, шунингдек, улардан олинган маҳсулотларга;
- спирт, алкогол ва тамаки маҳсулотларига;
- дори воситалари ва ветеринария препаратларига;
- гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ва прекурсорларига;
- атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги ядровий материаллар ва бошқа бўлинувчи махсус материалларга;
- ҳарбий аҳамиятга молик буюмларга;
- антиквариатга;
- амалий ва тасвирий санъат асарларига, шунингдек, ҳунармандчилик буюмларига;
- фойдаланишдан олдин таъмирлашни ёки тиклашни талаб қиладиган маҳсулотларга.
Фақат сотувчилар жавоб бермайди
Асосий янгиликлардан бири — қонунчиликда “иқтисодий оператор” тушунчасининг пайдо бўлиши. У маҳсулотни ишлаб чиқарувчи, импорт қилувчи ва сотувчини ўз ичига олади.
Шу тариқа, агар бозорда хавфсиз бўлмаган ёки талабларга жавоб бермайдиган товар аниқланса, жавобгарлик у сотилган савдо шохобчасининг ўзи билан чекланиб қолмайди. У маҳсулотни Ўзбекистонга олиб кирган импорт қилувчига ёки уни ишлаб чиқарувчига ҳам татбиқ этилиши мумкин.
Мажлисда таъкидланганидек, бундай ёндашув товарнинг ҳаракатланиш занжири бўйлаб — ишлаб чиқариш ёки импорт қилишдан тортиб, якуний харидорга реализация қилишгача бўлган сепочкада жавобгарликни таъминлаши керак.
Бозор назоратининг ўзи маҳсулот муомалага чиқарилгандан сўнг унинг хавфсизлигини таъминлаш ҳамда одамларнинг ҳаёти ва соғлиғига, жисмоний ва юридик шахсларнинг, давлатнинг ва атроф-муҳитнинг манфаатларига зарар етказилишининг олдини олиш учун ўтказиладиган тадбирлар мажмуи сифатида белгиланади.
Назорат оммавий текширувлар ва тадбиркорларни жазолашга эмас, балки хавфларни баҳолашга асосланади, деди у.
Бозор назорати органлари назорат харидлари, экспертизалар ва товарларни синовдан ўтказишни амалга ошириши, аниқланган номувофиқлик сабабларини ўрганиш учун жойига чиқиши, мониторинг олиб бориши ва мажбурий талабларга жавоб бермайдиган маҳсулотларга нисбатан чоралар қўллаши мумкин бўлади.
Агар товар жиддий хавф туғдирса ёки белгиланган талабларга жавоб бермаса, уни муомалага чиқариш тўхтатиб турилиши мумкин. Қонунда, шунингдек, маҳсулотни қайтариб олиш, уни бозордан чиқариб ташлаш ёки ундан фойдаланиш ва реализация қилишни чеклаш ҳам назарда тутилган.
Божхона шубҳали товарларни чиқаришни тўхтатиб туриши мумкин
Қонунда божхона органларининг иштироки алоҳида белгилаб қўйилмоқда.
Агар божхона назорати ва хавфни бошқариш тизимини қўллаш натижаларига кўра товарнинг мажбурий талабларга жавоб бермаслигини тахмин қилишга етарли асослар пайдо бўлса, божхона уни эркин муомалага чиқаришни тўхтатиб туриши мумкин.
Шундан сўнг тегишли божхона ёки бозор назорати органи уч иш куни ичида товарни ўрганиб чиқиши керак. Зарурат туғилганда, унинг мутахассислари жойига чиқиб, намуналар олиши ва уларни экспертиза ёки синовларга юбориши мумкин.
Агар қоидабузарликлар тасдиқланса, маҳсулотга нисбатан қонунда назарда тутилган чекловлар қўлланилиши мумкин.
Назорат харидлари видеога олиниши керак
Муҳокама давомида сенаторлар назорат харидларини амалга оширишда суистеъмолликларнинг олдини олиш масаласини кўтариб чиқди.
Техник жиҳатдан тартибга солиш агентлиги директорининг биринчи ўринбосари Лазизбек Саидорипов маълум қилишича, бундай харидлар белгиланган хавф-хатар мезонлари асосида ўтказилиши керак. Жараёнда видеотасвирга олиш, зарур ҳолларда эса гувоҳлар иштироки назарда тутилган. Мажлисда таъкидланганидек, ушбу механизмлар текширувларни ўтказишда коррупсиявий хавфларни камайтириши лозим.
Шу билан бирга, тадбиркорлар бозор назорати тадбирларида иштирок этиш, уларга тааллуқли ҳужжатлар билан танишиш, текширувчиларнинг ҳаракатларини аудио ва видеога олиш, шунингдек, уларнинг қарорлари ва ҳаракатлари устидан шикоят қилиш ҳуқуқига эга бўлади.
Назорат органларининг мансабдор шахслари, ўз навбатида, ўз мажбуриятларини бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги, шунингдек, ноқонуний ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги учун жавобгар бўлади.
Лазизбек Саидорипов, шунингдек, Европанинг Safety Gate тизимига ўхшаш хавфли маҳсулотларнинг рақамли рўйхатини (блакк лист) шакллантириш ҳақида ҳам гапириб ўтди.
Ягона ахборот тизими пайдо бўлади
Қонунда, шунингдек, Бозор назорати миллий ахборот тизимини ташкил этиш назарда тутилган.
Мажлисда маълум қилинишича, унда ўтказилган назорат тадбирлари, аниқланган қоидабузарликлар, қабул қилинган қарорлар ва улар устидан қилинган шикоятлар натижалари тўғрисидаги маълумотларни йиғиш режалаштирилмоқда. Тизимни ишга тушириш учун ҳукуматнинг тегишли қарори лойиҳаси аллақачон тайёрлаб қўйилган.
Муҳокама давомида хорижий тезкор хабардор қилиш тизимларига ўхшаш хавфли маҳсулотларнинг электрон базасини яратиш ҳақида ҳам сўз борди. У давлат органлари ва истеъмолчиларга хавфли деб топилган ёки бозордан қайтариб олинган товарлар ҳақида маълумот олиш имконини бериши керак.
Бозор назорати механизмларининг амал қилиши масофавий тарзда, шу жумладан электрон тижорат орқали сотилаётган товарларга ҳам татбиқ этилади.
Товарни қайтариб олиш харажатларини ким тўлайди?
Сенаторлар, шунингдек, маҳсулот қайтариб олинган тақдирда харидорларга етказилган зарарни қоплаш тартибига аниқлик киритди
Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси раиси ўринбосари маълум қилишича, амалдаги истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчилик маҳсулотни қайтариб олиш билан боғлиқ зарарни ишлаб чиқарувчи томонидан тўлиқ қопланишини назарда тутади.
Агар аниқ истеъмолчиларни аниқлашнинг имкони бўлмаса, тегишли маблағларни кейинчалик тасарруф этиш тартиби амалдаги қонунчилик меъёрлари билан белгиланади.
Янги қонун фойдасига келтирилган далиллардан бири Ўзбекистоннинг Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлишга тайёргарлиги билан боғлиқ. Маърузада таъкидланганидек, замонавий бозор назорати тизими савдодаги техник тўсиқларни бартараф этиш ва маҳаллий маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини ошириш учун зарурдир.
Янги қоидалар ҳалол ишлаб чиқарувчилар ва импорт қилувчиларни контрафакт ҳамда сифатсиз товарларни реализация қилувчи рақобатчилардан ҳимоя қилиш имконини бериши кутилмоқда.
