Статистик маълумотларга кўра, давлат бюджетининг 10 фоизи акциз тўланадиган товарлардан солиқ ундириш ҳисобига шакллантирилади. Бу кўрсаткичнинг ошиши ижтимоий аҳамиятга мойил лойиҳалар — мактаблар ва болалар боғчалари қурилиши, ҳудудлар инфратузилмасини яхшилаш, пенсия ва нафақалар миқдорини ошириш ва ҳоказоларни молиялаштиришнинг кўпайишига хизмат қилмоқда.
Давлат солиқ қўмитаси маълумотларига кўра, 2021 йилда бу кўрсаткич 10 фоиздан 12 фоизга ошган. Ушбу гуруҳдаги товарлар бўйича йиғимлар 12 миллиард 779 миллион сўмни ташкил этди.
Вазирлар Маҳкамасининг 833-сонли қарорига асосан 2021 йил 1 январдан алкоголь ва тамаки маҳсулотларини, 1 апрелдан эса пивони рақамли маркировкалаш кучга кирди. Бу нафақат Ўзбекистонда ишлаб чиқариладиган, балки импорт қилинадиган акциз тўланадиган товарларнинг бутун сегментини рақамлаштириш бошланганини англатади.
Тизимнинг ўзига хослиги — зарур маълумотларни ўз ичига олган Data Matrix коди бўлиб, у ҳар бир товар бирлигига қўлланилади ва товарларнинг бутун айланма занжири бўйлаб — ишлаб чиқарувчидан (импорт қилувчидан) якуний истеъмолчигача бўлган ҳаракатини кузатиш имконини беради.
Кассадаги кодни сканерлаш товарларни муомаладан чиқиши тўғрисида сигнал беради ва маълум бир маҳсулотни сотиш учун солиқ йиғимларини ишлаб чиқаради. Бир сўз билан айтганда, тайёр таҳлиллар.
Алкоголь ва тамаки маҳсулотлари бозорини тартибга солиш ва виночиликни ривожлантириш агентлиги директорининг биринчи ўринбосари Тимур Умаров тизимнинг жорий этилиши ҳақида фикр билдирди.
«Биз учун бозорни рақамлаштириш узоқ кутилган қарорга айланди. Бу нафақат солиқ тўламайдиган, балки бозор иштирокчилари учун ноқулай муҳит, ноқулай рақобат яратаётган яширин ишлаб чиқарувчилари билан самарали курашиш имкониятидир. Кўпинча улар шунчаки маълум бир маҳсулотни ‘сохта’ қилмайди, балки таркибига қўйиладиган ҳар қандай талабларга ҳам риоя этмайди», — дейди у.
Умаровнинг айтишича, ноқонуний равишда сотилаётган сигареталар экспертизадан ўтказилганда, улардаги смоланинг таркиби 0,1 фоизга тенг бўлиб, рухсат этилган 0,01 фоиздан 10 баравар юқори экани аниқланган.
«Маркировкалаш сохта ва яширин тсехлар ҳолатларини аниқлашга ёрдам беради. Тизим бозорни оқлайди ва янги, илгари номаълум иштирокчиларни аниқлашга ёрдам беради. Буни импорт статистикаси орқали ҳам кузатиш мумкин», — дейди Умаров.
Масалан, 2019 йилда импорт ҳажми 26 миллион долларни, жумладан, алкоголь 3,8 миллион, сигарет ва тамаки маҳсулотлари 22,2 миллион долларни ташкил этган бўлса, 2021 йилда импорт ҳажми 34,2 миллион долларга ошган, жумладан алкоголь 4 миллион, сигарет ва тамаки — 30,2 миллион.
«Товарларни рақамли маркировкалаш юқори технологияларга асосланган замонавий солиқ маъмуриятчилигининг механизмларидан биридир. Лойиҳанинг асосий мақсади айланма иштирокчилари занжирида маҳсулот илгари сурилишини тўлиқ мониторинг қилишдир. Бундай масофавий бухгалтерия ҳисоби тегишли ҳужжатларни расмийлаштирмасдан туриб, «норасмий» сотувлар туфайли «занжирдан тушиб қолган» маҳсулотлар ҳажмларини аниқлаш имконини беради. Ўзбекистон учун бу лойиҳа талабга эга ва ўз вақтида амалга оширилмоқда, чунки қайд этилган эксперт ҳисоб-китобларига кўра, тизим жорий этилган вақтда республикада яширин иқтисодиётнинг улуши 50 фоизга яқин эди», — деди Давлат солиқ қўмитаси катта инспектори Аҳмадбек Файзиев.
Тизим оператори «CRPT TURON» МЧЖ маълумотларига кўра, мажбурий маркировкалаш бошланганидан буён бир ярим йил ичида алкоголли ичимликлар ва пиво ишлаб чиқарувчи корхоналар сони 14 тага кўпайиб, 78 та ишлаб чиқарувчини ташкил этган.
Бундан ташқари, алкоголь ва пиво маҳсулотларини импорт қилувчилар сони икки баравар кўпайган: 2021 йили уларнинг сони 6 тани ташкил этган бўлса, бугунги кунда — 13 та.
«Рақамли маркировкалаш жорий этилиши туфайли акциз тўланадиган товарлар бозори оқланишда давом этмоқда. Буни бозорнинг ўсиши бўйича статистик маълумотлар ҳам тасдиқлайди. Ишлаб чиқарувчилар ва импорт қилувчилар – уларнинг мавжудлиги ҳақида илгари ҳеч ким билмаган ҳам», — дейди тизим оператори «Алкоголли маҳсулотлар» MG менежери Тимур Иргашев.
Шунингдек, жорий йилнинг ёзида 758-сонли қонуннинг 166-моддасига мувофиқ санкциялар кучга кирди, унда товарларни сотишда рақамли маркировкалаш қоидаларини бузиш охирги чоракдаги соф даромад миқдорида санкцияларга олиб келиши мумкинлиги айтилади.
«Яна бир муҳим факт — ‘Миллий каталог’да маҳсулот карточкаларининг кескин ошгани — уларнинг умумий сони 2022 йил бошига нисбатан қарийб икки баравар кўпайди ва 7300 дан ортиқни ташкил этди, шундан 6000 дан ортиғи «Алкоголли маҳсулотлар» маҳсулот гуруҳида рўйхатга олинган», — дейди Тимур Иргашев.
Алкоголь ва тамаки маҳсулотлари бозорини тартибга солиш ва виночиликни ривожлантириш агентлиги матбуот хизмати Asl Belgisi тизими жорий этилгандан сўнг пиво ишлаб чиқариш ҳажми ошганини хабар қилди. 2021 йилга нисбатан ҳозирда 30 фоизга кўп пиво маҳсулотлари ишлаб чиқарилмоқда.
Шу билан бирга, табиий ўсиш улуши, Агентлик ҳисоб-китобларига кўра, тахминан 8-10 фоизни ташкил қилиши мумкин. Маълум бўлишича, илгари пайдо бўлган жилдлар шунчаки ҳисобга олинмаган.
Бозор шаффофлигини таъминлаш ва ишлаб чиқарувчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, маркировкалаш тизими хорижий сармояни жалб қилиш имкониятларини очиб берди. Хусусан, жорий йилнинг май ойида Европа тикланиш ва тараққиёт банки (ЕТТБ) UzCarlsberg ишлаб чиқаришини модернизация қилиш учун 14 миллион доллардан ортиқ миқдорда кредит ажратгани маълум бўлди. Мамлакатдаги йирик пиво ишлаб чиқарувчилардан бири биринчилардан бўлиб ўз ишлаб чиқаришида маркировкалаш тизимини жорий қилди.
Бундан ташқари, ушбу восита асл бўлмаган маҳсулотларни аниқлаш имконини беради ва шу билан ўз имиджини қадрлайдиган виждонли ишлаб чиқарувчилар учун бизнес муҳитини яхшилайди. Бу учун махсус Asl Belgisi (Android учун, iOS учун) бепул мобил иловаси ишлаб чиқарилган бўлиб, у зарур бўлган жамоат назоратининг самарали воситаси бўлиб хизмат қилади.
«Сегментни рақамлаштириш бозорни оқлашга ёрдам берди, унинг салоҳиятини оширди, соғлом ва адолатли рақобатни яратиш орқали кичик ва ўрта бизнес учун янги имкониятлар очди, бунда биринчи навбатда истеъмолчилар ҳуқуқлари ва давлат манфаатлари ҳимояси таъминланди. Ва бу ҳали бошланиши», — дейди «CRPT TURON» МЧЖ оператори.
