Олий Мажлис Қонунчилик палатаси енгиллаштирувчи ҳолатлар мавжуд бўлганда ташқи савдо активларини қайтариш муддатини бузганлик учун жарималарни икки бараварга камайтиришни назарда тутувчи тузатишларни маъқуллади.
Депутатлар «Валютани тартибга солиш тўғрисида»ги қонуннинг 11−1-моддасига киритилган тегишли ўзгартиришларни 20 октябрь куни иккинчи ва учинчи ўқишда қабул қилди. Ҳужжат кўриб чиқиш учун Сенатга юборилди.
Қонун лойиҳаси хорижий контрагентларнинг хатти-ҳаракатлари, халқаро тўлов тизимлари чекловлари ва ўзларига боғлиқ бўлмаган бошқа ҳолатлар туфайли маблағларни ёки бошқа активларни ўз вақтида қайтара олмаётган тадбиркорларни ҳимоя қилишга қаратилган.к
Ташаббусни кўриб чиқиш чоғида келтирилган маълумотларга кўра, 2024 йилда иқтисодий судлар 3500 нафар тадбиркорга жами 752 млрд сўмлик жарима солган. 2025 йилда бундай ҳолатлар сони 9100 тага, жарималар миқдори эса 3,3 трлн сўмга етган.
Қонун лойиҳаси муаллифларининг фикрича, амалдаги қонунчилик тадбиркор мажбуриятларни виждонан бажаришга уринаётган, бироқ ўзига боғлиқ бўлмаган сабабларга кўра активларни қайтаришга эриша олмаётган вазиятларни етарли даражада инобатга олмайди.
Жарима қандай ҳолатларда икки бараварга камайтирилади?
Қонун лойиҳасига кўра, қуйидаги ҳолатлардан ҳеч бўлмаганда биттаси мавжуд бўлганда, суд жаримани 50 фоизга камайтириши назарда тутилган:
- Компания ташқи савдо активларини қайтариш учун ўзига боғлиқ бўлган барча чораларни виждонан кўрган, жумладан, судга, арбитражга мурожаат қилган ёки қарзни мажбурий ундиришнинг бошқа қонуний механизмларидан фойдаланган.
- Ташқи савдо операцияси бўйича активларнинг камида 50 фоизини қайтаришга эришилган.
- Маблағларни қайтариш халқаро санкциялар, банк ёки тўлов тизимлари чекловлари ёхуд хорижий контрагент мамлакатида ёки тўлов амалга оширилаётган давлатда валюта операцияларига қўйилган тақиқлар туфайли чекланиб қолган.
Мазкур ҳолатлар молиявий санкция қўллаш тўғрисидаги ишни кўриб чиқишда суд томонидан инобатга олиниши лозим. Бунда жариманинг камайтирилиши ташқи савдо бўйича қолган қарздорликнинг сўндирилишини ёки компаниянинг уни қайтариш чораларини кўриш мажбуриятидан озод этилишини англатмайди.
Иккинчи ўқишга келиб нималар ўзгарди?
Мажлисда парламентнинг Коррупцияга қарши курашиш ва суд-ҳуқуқ масалалари қўмитаси аъзоси Улуғбек Қобулов қонун лойиҳасини иккинчи ўқишга тайёрлаш жараёнида депутатлар учта қоидага аниқлик киритганини маълум қилди.
Биринчиси тадбиркорнинг виждонан ҳаракат қилганини тасдиқлашга тааллуқли.
«Фракциялар йиғилишларида ушбу нормага аниқлик киритиш таклиф этилди. Натижада, резидент ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун судга, арбитражга мурожаат қилган ёки мажбурий ундиришнинг бошқа чораларини қўллаган ҳолатлар енгиллаштирувчи ҳолатлар қаторига киритилди», — деди депутат.
Шу билан бирга, енгиб бўлмайдиган куч — форс-мажор ҳолатлари белгиланган тартибда тасдиқланган вазиятлар учун алоҳида шарт назарда тутилган.
Иккинчи ўзгариш қайтарилган активлар улушига тааллуқли.
«Биринчи ўқишда активларнинг 50 фоиздан ортиғини қайтариш назарда тутилган бўлса, иккинчи ўқишда бу кўрсаткич 50 фоиз ва ундан юқори этиб белгиланди. Бунинг натижасида активларнинг тенг ярми қайтарилган ҳолатлар ҳам ҳеч иккиланмай тегишли имтиёзни қўллаш доирасига киритилади», — дея тушунтирди Қобулов.
Учинчи тузатиш халқаро чекловлар билан боғлиқ. Дастлабки таҳрирда «ҳаммага маълум бўлган халқаро санкциялар» ибораси ишлатилган эди. Иккинчи ўқишга тайёрлаш жараёнида «ҳаммага маълум бўлган» сўзлари чиқариб ташланди.
«Валютани тартибга солиш тўғрисида»ги қонунга мувофиқ, ташқи савдо операциялари бўйича активларни қайтаришнинг умумий муддати тўлов ёки экспорт санасидан бошлаб 180 кунни ташкил этади. Агар ушбу муддат тугагач, кечикиш яна 45 кундан (кичик бизнес учун — 90 кундан) ошиб кетса, қуйидаги жарималар қўлланилиши мумкин: 360 кунгача кечиктирилганда — қайтарилмаган активлар суммасининг 5 фоизи, 360 кундан 545 кунгача — қўшимча 10 фоизи ва 545 кундан ошганда — яна 35 фоизи. Умумий ҳисобда санкциялар 50 фоизга етиши мумкин.
Президентнинг 2026 йил 27 августдаги фармонида 2027 йил 1 январдан бошлаб камида битта енгиллаштирувчи ҳолат мавжуд бўлган тақдирда жарималарни икки бараварга камайтириш назарда тутилган. Қонун лойиҳаси ушбу механизмни мустаҳкамлайди ва уни қўллаш шартларига аниқлик киритади. Мазкур имтиёз давлат улуши 50 фоиз ва ундан ортиқ бўлган компанияларга, шунингдек, капиталининг камида 50 фоизи бундай компанияларга тегишли бўлган ташкилотларга татбиқ этилмайди.
Бундан ташқари, 2027 йил 1 январга қадар тадбиркорларга фармон кучга киргунига қадар юзага келган муддати ўтган экспорт қарздорлигини ўз маблағлари ҳисобидан сўндиришга рухсат берилди. Бунда ундирилмаган жарималар тўланган қарзга мутаносиб равишда бекор қилинади. Бундай тушумлар экспорт тушуми ҳисобланмайди ва ҚҚСнинг ноль ставкасини қўллаш ҳуқуқини бермайди.
