Ноёб металлар захираси — технологик инқилобнинг кўринмас двигатели
Ноёб металлар — замонавий технологиялар учун жуда муҳим ҳисобланади. Улар смартфонлар, ноутбук ва телевизорларнинг динамиклари қувватини оширишга ва қаттиқ дискларнинг ишончлилигини таъминлашга ёрдам беради. Автомобиль саноатида экологик зарарли чиқиндиларни камайтириш учун, мудофаа соҳасида эса лазер тизимлари, бошқариладиган ракеталар ва сунъий йўлдош технологияларини яратишда қўлланилади. Тиббиётда эса улар магнит-резонанс томография (МРТ) ва саратон касаллигини даволаш учун материаллар ишлаб чиқаришда ишлатилади.
Бу металлар шунчалик муҳимки, уларга эга бўлиш миллий хавфсизлик ва технологик устунлик масаласига айланмоқда.
Бу ерда бир нарсани алоҳида таъкидлаш керак: Россия ва Ғарбда «ноёб металлар» тушунчаси фарқ қилади. Россияда ноёб металлар фақат 17 элементдан иборат бўлиб, скандий, иттрий ва лантаноидлар (лантан, церий, празеодим, неодим ва бошқалар) киради. Ғарбда эса бу атама саноат учун зарур бўлган кенгроқ хом ашё гуруҳини англатади.
Масалан, Европа Иттифоқи ноёб металлар таркибига 30 турдаги муҳим саноат хом ашёсини киритган бўлиб, уларга титан, литий, бериллий ва ҳатто металл бўлмаган табиий графит ҳам киради. Украинада айнан шу табиий графит катта миқдорда мавжуд. Умуман олганда, Украина ҳукуматининг ҳисоб-китобларига кўра, мамлакатнинг ноёб металлар захиралари бўйича жаҳоннинг 5 фоиз ресурсларига эга бўлиб, умумий баҳоси тахминан 15 триллион долларга баҳоланади.
Келишувнинг истиқболи
Доналд Трамп аввалги Америка ҳукумати томонидан Украинага кўрсатилган ёрдамни 300 миллиард долларга баҳолаган ва бунинг табиий ресурслар ёки бошқа активлар билан қопланиши кераклигини айтган.
2023 йилда АҚШ дунёда ноёб металлар сарфи бўйича учинчи ўринда эди (10 фоиз), ундан олдинда Хитой (60-70 фоиз) ва Япония (тахминан 20 фоиз) турарди. Шу билан бирга, Хитой нафақат энг йирик истеъмолчи, балки асосий ишлаб чиқарувчи ҳам ҳисобланади, бу эса АҚШни Пекиндан мустақил бўлиш йўлларини қидиришга мажбур этмоқда.
Хитой ва АҚШ ўртасидаги савдо уруши тобора кучайиб бораётган шароитда Пекин ноёб металлар экспортини тўхтатиши эҳтимолдан холи эмас. Олдин Хитой ўз иқтисодий манфаатларига зарар етказмаслик учун бундай чоралар кўрмайди деб ҳисобланган бўлса, эндиликда Россиянинг АҚШга уранни экспорт қилишни тўхтатгани бу назариянинг нотўғри эканини кўрсатди. Шундай қилиб, АҚШ ноёб металлар ишлаб чиқариш бўйича ўз қувватларини ривожлантириш ёки янги етказиб берувчи мамлакатларни излашга мажбур бўлмоқда.
Украинада нималар бор?
Украина ноёб металлар захираси бўйича бой давлатлардан бири ҳисобланади. Масалан, Украина скандий захиралари бўйича Европада биринчи ўринда туради.
Украинадаги баъзи муҳим конлар:
«Жёлтые воды» (Днепропетровск вилояти) – бу кон 1990 йилларда Канаданинг Ashurst Technology компанияси томонидан назорат қилинган, лекин паст рентабеллик туфайли қазиб олиш тўхтатилган;
«Полоховское» (Кировоград вилояти) – бу кон ҳали ҳам разведка босқичида бўлиб, ундан литий ва ноёб металлар қазиб олиш режалаштирилган. 2017-2023 йилларда «Укрлитийдобича» компанияси бу ерда 20 миллион доллар сармоя киритган;
«Самоткан» (Днепропетровск вилояти) – бу ерда цирконий, гафний ва лантаноид мавжуд.
Днепропетровск ва Кировоград вилоятларида титано-цирконий рудаларининг тарқоқ конлари – бу конлар катта миқдорда цирконий, титан ва бошқа ноёб элементларини ўз ичига олиши мумкин, лекин қазиб олиш учун катта сармоя керак бўлади.
Режалар ва ҳақиқат
Киев 2017 йилдаёқ рақамли ер аукционлари орқали ерости бойликларини қазиб олишга чет эл инвесторларини жалб этишни фаоллаштирган. 2021 йилда ЕИ—Украина Стратегик шеригиклиги ишга туширилган бўлиб, у Украинадаги фойдали қазилмаларини Европа етказиб бериш занжирига интеграция қилинишини назарда тутарди. Кўп ўтмай ушбу саъй-ҳаракатлар ўз мевасини берди, хусусан, Австралиянинг European Lithium компанияси иккита литий конини сотиб олди. Аммо Россия томонидан бошланган уруш мазкур режаларни амалга оширишни кечиктормоқда.
2024 йил кузда эса Украина тоғ-кимё давлат компаниясини хусусийлаштириш бошланган эди. Ауксуон 11 октябрда ўтказилган, бироқ унга ғарб инвестицияларини жалб этишнинг имкони бўлмади. Компания ягона иштирокчи — «Семин Украина» компаниясига 97 миллион долларга сотилди.
Айрим нашрларнинг ёзишича, Украинада мавжуд бўлган ноёб металд захиралари ва замонавий иқтисодиёт учун муҳим бўлган бошқа қимматбаҳо метадл конларининг аксарияти саноат миқёсида ўзлаштирилишидан анча йироқ. Уруш бошланишидан олдин Украина аниқланган фойдали қазилма конларининг атиги 15 фоиз қисмида қазиб олиш ишларини олиб бораётган эди. Шу билан бирга, баҳоланган қиймат бўйича Украинадаги фойдали қазилма конларининг қарийб учдан икки қисми ҳозир Россия таркибига қўшилган ҳудудларда жойлашган.
