Global savdo oʻsishi 2021 yil pandemiyadan oldingi koʻrsatkichlardan yuqori boʻldi. Bu haqda BMT savdo va rivojlanish konferensiyasi (UNCTAD) xabar berdi.
Hisob-kitoblariga koʻra, 2021 yil oxirida qiymat koʻrinishida jahon savdosi hajmi 25 foizga oshgan, bu esa 2020 yilda yetkazib berishning qisqarishini qoplash imkonini bergan. Oʻsish tendensiyasi aviatsiya sanoatidan tashqari jahon iqtisodiyotining barcha tarmoqlarini qamrab olgan.
Shu bilan birga, bozorlarda narxlarning oshishi energiya resurslari eksporti narxining 2021 yil shu davriga nisbatan 97 foizga, metallar — 41 foizga, kimyo mahsulotlari — 35 foizga, oziq-ovqat mahsulotlari — 20 foizga oshishiga olib kelgan. 2022 yilda esa global yalpi ichki mahsulot oʻsish surʼatining kamayishi va global inflyatsiya ortidan oʻsish sekinlashadi.
UNCTAD maʼlumotlariga koʻra, 2021 yili jahon savdosi hajmi rekord darajaga koʻtarilib, 28,5 trillion dollarni tashkil etgan. Tovar ayirboshlash hajmi pandemiyadan oldingi koʻrsatkichga (2019 yil) nisbatan 13 foizga oshgan, 2020 yilga nisbatan oʻsish esa 25 foizni tashkil etgan.
Yilning birinchi yarmida ham tovarlar, ham xizmatlar savdosi oʻsishi kuchliroq boʻlgan. Umuman olganda, yil davomida tovarlarning oʻsishi 27 foizni, xizmatlarning oʻsishi 17 foizni tashkil etgan. Shu bilan birga, xizmatlar savdosi 2021 yilning toʻrtinchi choragidagina pandemiyadan oldingi darajaga qaytgan.
Aksariyat yirik mamlakatlardan tovarlar eksporti toʻrtinchi chorakda 2019 yildagi koʻrsatkichlardan sezilarli darajada oshib ketgan: Xitoydan yetkazib berish 2021 yilning shu davriga nisbatan 43 foizga (import 32 foizga oʻsgan), Rossiyadan — 33 foizga (import — 23 foizga), Braziliyada — 23 foizga (import — 33 foizga), AQSHda — 12 foizga (import — 20 foizga), Yevropa Ittifoqida — 10 foizga (import — 27 foizga) oshgan.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning umumiy eksporti yiliga 30 foizga oshgan, rivojlangan mamlakatlardan yetkazib berish esa ikki baravar kam — 15 foizga oshgan. Rivojlanayotgan mamlakatlar importi ham sezilarli darajada oshgan — 2021 yilgi 19 foizga nisbatan 26 foizga. 2019 yilga nisbatan ularning eksporti 35 foizga, rivojlangan mamlakatlarda esa 19 foizga oshgan.
Import — mos ravishda 28 va 25 foizga oshgan. Xizmatlar uchun shunga oʻxshash taqqoslash (uchinchi chorak maʼlumotlariga koʻra) hali ham asosan eksport va importning pasayishini koʻrsatadi. Asosiy istisno Hindistondir, ammo pandemiyaning IT xizmatlari eksportiga taʼsirini oldindan aytib boʻlmaydi.
Xabarga koʻra, 2021 yilda tovar ayirboshlash hajmi oʻsishining katta qismi tovar narxlarining oshishi bilan bogʻliq. Shunga koʻra, xomashyo eksport qiluvchi mamlakatlarda yuqori oʻsish kuzatilgan.
Xususan, bu energiya resurslari (yil davomida oʻsish 97 foiz), metallar (41 foizdan koʻproq) va kimyo mahsulotlari (35 foizdan koʻproq) eksportiga taʼsir koʻrsatgan. Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, 2021 yili temir rudasi narxi oldingi yilga nisbatan oʻrtacha 49 foizga oshgan (2011 yildan beri maksimum), alyuminiy uchun — 45 foizga oshgan (2008 yildan beri maksimum).
Umuman olganda, barcha sohalarda yuk tashish oʻsgan. Aviatsiya sanoatini oʻz ichiga olgan transport uskunalari bundan mustasno. Oziq-ovqat eksporti 2021 yilga nisbatan 20 foizga oshgan (pandemiyadan oldingi darajadan 31 foizga) va bu oʻsish ham asosan narxlarning oshishi bilan bogʻliq. FAO (Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti) maʼlumotlariga koʻra, asosiy oziq-ovqat tovarlari (don, yogʻ, goʻsht va sut mahsulotlari, shakar) 2021 yili oʻrtacha 28 foizga qimmatlashgan.
Eʼtiborlisi shundaki, mamlakatlar oʻrtasidagi oʻzaro savdodagi tafovutlar ham oshgan. Masalan, Xitoyda aylanma profitsiti jahon aylanmasining 4,5 foizigacha oshgan (pandemiyagacha boʻlgan 3,5 foizga nisbatan), Yevropa Ittifoqida esa 1,2 foizdan 0,4 foizgacha kamaygan. AQSHda kamomad minus 4,3 foizdan minus 5,2 foizgacha koʻtarilgan.
Biroq, hozirda savdoning choraklik oʻsish surʼati sekinlashmoqda, shuning uchun yil boshida sekinroq oʻsish kutilmoqda. Umuman olganda, yil davomida global iqtisodiy oʻsish surʼatining sekinlashuvi ortidan umumiy oʻsish ham sekinlashadi. Shu bilan birga, kompaniyalarning yetkazib berish ishonchliligini oshirish va tashish imkoniyatlarini koʻpaytirishga qaratilgan saʼy-harakatlariga qaramay, 2022 yil logistik qiyinchiliklar davom etadi, deb hisoblaydi UNCTAD.
Avvalroq Jahon banki global iqtisodiyot oʻsishi prognozini pasaytirgani xabar qilingandi. Shuningdek, Dunyoda oltinga boʻlgan global talab 2021 yil 10 foizga oshgani haqida xabar berildi.
